گیردابلار

ارسطو- افلاطون و کیلاسیزم ( بیرینجی حیصّه)


ارسطونون آراشدیرمالارینین باشلانقیجی؛ دینله ییجیلرین رئاکسیالاری و پیئسئلرله نئجه داوراندیقلاری ایدی. او گؤزل بیچیمدن ( فورمادان) باشقا ادبیاتدان اومدوغو  « روح پاکلانماسی » یولوندا قونو یا ایچه‌رییین ( محتوا) ده رولونو اونوتمامیش‌دیر. دئمک ارسطو بیچیمی ایچه‌ریکدن موستقیل شکیلده گؤزه آلمامیشدیر.  ارسطونون بیچیمدن بحث ائتدیی؛  عئینی زاماندا نوماییشنامه لرین قونوسو حاققیندا آپاردیغی بحثی‌دیر ده. نوماییشنامه‌نین آنلاییش و ده‌یرلندیرمه واختی، عئینی واختدا ایسه [ داستاندا ] نه کئچدیینی معنالاشدیران بصیرت زامانیدیر. بونا گؤره ده بیچیم ایله قونو آییرد ائدیلمزدیر. » GILL, RECHARD:2000:360))

 عمومیّتله دئمه‌لییک ارسطونون تئوریلریله بیچیمچیلرین یؤنتمی اوچ یئرده اوست- اوسته دوشور: 1 - بیچیم ایله ایچریک یا قونو بیربیریندن آییرد ائدیلمزدیر.

2 – ایشلَنیلن تئکنیکلرین تکجه ادبی ایضاحلاری یوخ ایشلَکلرینی[7] ده آراشدیرماق لازیمدیر...

افلاطونون فیکیرینجه شئعیر فیزیک عالمینه باغلی اولاراق همین عالیمی ده ده‌ییشمدن اورتایا قویور. فیزیک عالمینه باغلاندیغی نتیجه‌سینده ده مئتافیزیک و گئنللرین بیلیمی اولان فلسفه‌دن آشاغیی سوییه‌ده یئر آلیر. ارسطویا گؤره شاعیر هم نسنه‌لرین یانسیسی باخیمیندان هم ده اولایلارین یا عمللرین تقلیدی باخیمیندان آینا کیمی ایختیارسیز دئییلدیر. او ایده یا گئنللری گؤرونگولرین مادّی ووجودوندان باشقا و باغیمسیز عالمه یوخ نسنه یا بیرئیلرین ایچینه کؤچوردویوندن اؤترو، هم ده شاعیرین بدیعی بیر سئچکینی دستکلدیینه ایناندیغیندان دولایی، شئعیری فلسفه قدر گئنللرین یا ایده‌لرین یانسیسی بیلیر. ارسطویا گؤره یازمادان اؤنجه شاعیرین ذهنینده یازماق فیکرینده اولدوغو ژانرا باغلی بیر قورغو واردیر. بو سببله ده اثرینه اویغون عونصورلاری صودفه اوزره یوخ هرنه‌یی ژانرین ایسته‌دیی و لوزوم ائتدیی کیمی گؤز اؤنونه گتیرمکله سئچیر، اؤزل بیر دورومدا ایسه اورتایا قویور. آینا بئله بیر تدبیرلی سئچکی گوجونه مالیک دئییلدیر. شاعیر بوتون آداملاری یوخ روایتینه اویغون اؤزل آداملاری سئچیر. اونلارین دا بوتون اخلاقی صیفتلرینی یا گؤردوکلری بوتون ایشلری یوخ بللی بیر صیفتینی و عملینی، بللی بیر دورومدا اولاراق سئچیب یانسییر. بوتون بونلاری دا اینسانین گئنل طبیعیتینه اویغون، بوتون آداملاری ایچرله‌یه‌ بیله‌جک  سوییه سینده  اؤرنکسل ( تمثیلی- یعنی اولگو اولسون دئییه هامینی شومول ائده‌جک قدر گئنل بیچیمده ) سؤز قونوسو ائدیر.[9] قیساجاسی، شئعیرده کی عونصورلار، گئنل یا توپلومسال ( جمعی) دیرلر....


ادامه مطلب

+ نوشته شده در چهارشنبه بیست و هفتم دی 1391 0:46 توسط بولود مورادی |



فلسفه ایله سوفیزمین اساس ساواشی لوقوس دئییه هرنه یه اؤزل بیر سیستئم ایچینده پول ریکور-ون سیرالادیغی یئر؛ چاغ؛ موخاطب و دینله‌ییجی‌ ائلئمانلارینا باغلانمادان موطلقچی بیر دونیا گؤروشو ایله دورومسال ( موقعیتی) شکیلده هرنه یه ده‌ییشن؛ موخاطب؛ چاغ، یئر و دینله‌ییجیه باغلاناراق نیسبیتچی ( گؤره جی) و هر چئشید موطلق اینانجا شوبهه گؤزو ایله باخان بیر دونیا گؤروشونون ساواشیدیر.

 سوفیستلر دونیانین تملی؛ جامیعه‌نین نئجه ایداره اولونماسی و بو کیمی فلسفه‌وی قونولار اوزرینده تخصصوصن فیلسوف آدینی آلان سوقراط یا افلاطوندان داها اؤنجه دوشونمه‌یه باشلامیش اؤزل تئوریلر اورتایا قویموشدورلار. فلسفه همین تئوریلردن فایدالانارق؛ اونلارین آراسیندا دیالئکتیکا قوراراق تشکیل اولونموشدور.



ادامه مطلب

+ نوشته شده در شنبه بیست و سوم دی 1391 13:38 توسط بولود مورادی |



ارسطو بیر باشقا آچیدان اوستادینین شاعیره وئردیی آینا کیمی تقلید وظیفه‌سینی تصحیح ائدیر. آنجاق او ایسه شئعیرین ماهیتینی هرحالدا موکممل یاراتقانلیق یوخ تقلید بیلیر. ارسطو یاراتقانلیق اؤزللیینی شئعیره وئرنده؛  فورما سوییه سینده یئر آلان خلاقیتدن سؤز آچیر. افلاطونا گؤره آینا کیمی گؤستردیکلری اوزره ایختیارسیز اولان تقلیدچی؛ ارسطو یا گؤره نئجه گؤستریش سوییه سینده ( یعنی فورما حددینده) ایختیار صاحیبیدیر. او یاخشیلاری پیس؛ پیسلری یاخشی، قیسالاری اوزون، اوزونلاری قیسا و بو کیمی بایاغی بیر فورمال سوییه‌ده اولان ایختیارلاری ادبی یاراتقانلیق دئییه اورتایا قویور. ارسطو بئله بیر یاراتقانلیغا اینادیغی ایله بیرلیکده، لوقوسون ساخلانیلماسینی اونوتماییر دا. یعنی او چاغداکی فلسفه‌نین ایده آللارینین وئردیی ایذینجه شاعیری یاراتقان بیلیر. گؤرونگولره آلت- اوست اولونموشکن ایشارت ائده‌بیله‌جه‌یینه یوخ، ساده‌جه سؤیله‌دییمیز قدر کیچییی بؤیوک، بؤیوگو کیچیک، چیرکینی گؤزل، گؤزلی چیرکین گؤسترمه قدر یاراتقانلیغا اینانیر! حالبوکی کیلاسیزمدن سونرا گلن جوشومچولوق ( رومانتیزم)، ائمپئرسیونیزم و ائکسپئرسیونیزم، سیمبولیزم، دادائیزم، گئرچک اوستوچولوک ( سوررئالیزم ) و ساییره آخیملارا گؤره شاعیرین یاراتقانلیق سرحدلری اونون اینادیقلاریندان داها گئنیش‌دیر.بیزجه افلاطون ایله ارسطونون- و عمومیتله کیلاسیزمین- ادبیات ساحه‌سینده بو قدر داریسقال بیر نؤقطه‌لرده دوراقلادیقلارینین بیر بؤیوک و تمل نه‌دَنی اینسانین وجودونو جیسم ایله روح قاتلارینا بؤلدوکلرینه رغمن، بیلینج (آگاهی) باخیمیندان اونا بیریجیک و سرت بیر قاتین ایچینده دوشونن یارادیق ( موجود) کیمی باخمالاریندادیر.


ادامه مطلب

+ نوشته شده در چهارشنبه بیستم دی 1391 1:52 توسط بولود مورادی |


کیلاسیزمین ائستاتیکاسی

 

کیلاسیزم بیر ادبی آخیم اولاراق " آیدین تعریفه مالیک دئییلدیر. آنسیکلوپئدیالاردا بو آخیما داییر بئله بیر ایفاده‌لر گؤزه چارپیر: ائستاتیکادا اساس فاکتورلاری [ سؤزجوکلر آراسیندا] اویغونلوق و یاراشیق دویغوسو؛  فورمانین سرت ریتمیک اولدوغو ؛ فورما اویغونلوغونون گؤزه آلینماسی ایله سؤیله ییش اوزره [ یازارین جوشقولانماق و یا دویغوساللیغا یول وئرمدن] اؤزو اله آلماق ؛ اسکی دؤورون یازیچیلارینی یانسیتما؛ [ شابلون یا گئنل سؤیله ییشلرله بیرلیکده] شخصیلشمه‌لردن یا ایستیثناء لاردان یانا اولماق؛ اعتیبارن اؤزونه عایید یا اؤزونه مخصوص پئسیکولوژیک و اخلاقسال آنالیزلر؛ دویغو ایله تخّیول گوجونو سیخیشدیرما؛ موختلیف ژانرلارین اؤزل یازی قوراللاارینا بویون اه‌یمک وسایره. هابلئه کیلاسیزم گؤزللیک؛ عاغیل؛ ساغلاملیق و گلنه‌یی رعایت ائتمکدن عیبارتدیر. ( سئکئرتان؛ دومینیک: 1375: 13)

دئمه‌لییک چئشیدلی دؤنملرده گؤزللیکدن آنلانیلان یاشانیلان دؤنمین واردیغی گئنل سیاسی، ائکونومیک، توپلومسال، تئکونولوژیک، فلسفی و ساییره دوروملارا ( مؤوقعیت) ، آیریجا او دوروملارین دیلدن آنلانیلان قاوراملارا بوراخدیغی ائتکیللره ده باغلی‌دیر. اسکی دونیانین بلیرلی اورتامینا گؤره، گؤزللیکدن آنلانیلان قاوارم یانسیتماچیلیک[1] (تقلید- محاکات ) گؤروشونه  دایانیر. یانسیتماچیلیغا « اوچ تمل آنلام بلیرله‌نه‌بیلر: ( آ) کوپیا آلماق و یا ادبی اوغورلوق؛ ( ب) باشقا شاعیرین لحن، سبک و ادبی گؤروشونو [ ادبی داورانیش و توتومونو ] ایقتیباس ائتمک ( ج) اؤرنکلنمه [ تمثیل، بازنمایی ] [2].  جوشقونچولوق اثناسیندا و اوندان سونراکی بیر ادبی تئوری. دویغو اوزره ( آ ) ده‌یرجه آشاغی بیر چالیشما ، اورجیناللیغی اولمایان. بوندان اؤنجه و چوخلو عصیرلرجه ( اؤزللیکله 18- جی عصیر ایچینده ) بوتونلوکله سایغیلی و لوزملو بیر چالیشما اولاراق گؤزه آلینیرمیش. ارسطو اونو دستکلمیشدیر؛ سونرالاردا ایسه سیسئرو و هوراس. شاعیرین باجاردیغی قدر اؤزوندن اؤنجه‌کی اوستادلاردان اؤیرنمه‌سینی لوزوم ائدن بیر دوشونجه.» (j. a. cuddon:1999:415)

ارسطو پوئتیکا کیتابیندا موکممل بیچیمده میمئسیس تئرمینی ایله اورتایا قویدوغو یانسیتماچیلیق تئوریسینی آچیقلامیش‌دیر. ارسطویا حصر ائدیلمیش بؤلومده بو قونویا یئنیدن قاییداجاییق.

 

عمومیتله یانسیتماچیلیق اوزرینده نئچه باخیش الده ائدیلمیش‌دیر: 1. شاعیر و بونونلا بئله شئعیرین یانسیلادیغی نئجه‌لیک ( کیفیت) بیر « آینا»- ین یانسیتدیغی کیمی‌دیر. اوزریینه قویولان فئنومئنلری ده‌ییشمدن، و گئنل یوخ جزئی بیچیمده یعنی هر شئی اولدوغو کیمی گؤسترر. بو آنلاییشی افلاوطون دؤولتکیتابیندا اورتایا قویموشدور. رسیم ایله شئعیر افلاطونا گؤره عئینی بیر ایشی گؤرورلر: ایکیسی ده آینا کیمی گؤردوکلرینی هئچ ده ییشمدن تقلید ائدرلر. بو دوشونجه نی یونان شاعیری "سیمونی دئس"، بئله جه بیر جومله ده آنلاتمیشدیر: رسیم ( نقّاشی) سس‌سیز بیر شئعیردیر، شئعییر ایسه دانیشان بیر رسیمدیر!

2. افلاطونون باخیشینا قارشی اولاراق، ارسطویا گؤره شاعیر گؤرونگولری[3]اولدوغو کیمی یوخ، ده ییشمیش اولاراق اورتایا قویور. ادبیات گؤرونگولرین بیرئیسل (جزئی) وارلیقلارینی یوخ گئنل و فلسفه دیلینجه "اؤز"- لرینی یا ایده آل وارلیقلارینی اورتایا قویور. شاعیر ایچینه سیزان فئنومنلری الی- قولو ده‌یشمه اوزرینده باغلی اولاراق اولدوقلاری کیمی یانسییان آینا دئییلدیر، بلکه یاراتقانلیق مالیکی و بونونلا بئله ده‌ییشب، آلچادیب- بؤیودوب، سئچیب و عمومی اؤرنک حالینا گتیریب گؤستره‌بیلن یانسیلاییجی‌دیر. مثلا ادبی اثرده گؤستریلن بیر آغاج، بیر اینسان، روایت قونوسو اولان بیر عمل ( حادیثه) و ساییره گؤرنگولر تکجه « بیر» آغاج، بیر اینسان، بیر عمل یوخ او آغاجنین جینسیندن اولان « بوتون» آغاجلار، بوتون اینسانلار یا او عملین ایده ال اؤرنه‌یی‌دیر. بو اوزدن اثرده کی گؤرونگولر اؤرنکسل ( مثالی- اولگومند ) و قاورامسال ( یعنی سؤزجویون جزئی میصداقی یوخ عمومی مفهومو ) دیرلار.

3. ارسطودان سونراکی ادبیاتچیلار یانسیلاییشی چوخونلوقلا اسکی شاعیرلرین سؤیله ییش مئتودلاری، ایشلتدیکلری قونو و گؤروشلری سوییه‌سینه ائندیرمیش‌دیرلر. بو ائندیریشه داییر الده ائتدیکلری ایستیدلالی سونرالار اورتایا قویاجاییق.

ادبی اثرده یانسیلانان قونولار ایکی حیصصه یه بؤلونه بیلر: 1. ائشیکده کی نسنه‌لر. 2. اینسان عمللری[4].

افلاطونون یانسیتماچیلیق حاققیندا سؤیله‌دیکلرینه گؤره، گؤرونگولر ایله اینسان عمللری عئینی بیچیمده تقلید اولونورلار. اولدوقلاری کیمی، جزئی و هئچ ده ییشیلمدن. ارسطو آنجاق هم گؤرونگولرین همده عمللرین گئنل، اولابیلر ( محتمل ) یا ایده آل بیچیمده ییانسلاندیغینا اینانیرمیش. افلاطونا گؤره یانسیتماچیلیق رئال دونیادان و رئال بیچیمده اولور. ارسطویا گؤره آنجاق یانسیتماچیلیق، رئال دونیادان یولا چیخیرسادا ایده آل و موحتمل بیر عالم یاراتماقدیر.

 کیلاسیزمی بیر جومله‌ده اؤزتله‌یه ( تلخیص) بیلریک: روحو و تمل تئکنیکی یانسیتماچیلیق، فورما و جیسمی ایسه اوسچولوق ( عاغیلچیلیق)، تناسوب و فایدالی اولماقدان عیبارتدیر .

 

کیلاسیزم آخیمینین مودئرنیزمه گؤره آلدیغی دورومو:

مودئرن ادبیات عمومیتله یئر ایله چاغین ادبی اثرده اورتایا چیخدیغی زمین‌دیر. مودئرنیزم جزئیلشمه‌نی، تکرار یوخ یئنیلیک و شابلونلاردان چکینمه‌نی سئویر. اینساندا موطلق، بللی و اورتاق اولان بیر طبیعته اینانماییر دا. کیلاسیزمین اینسان طبیعیتدن آنلادیغی، موطلق، یئره و چاغا باغلانمادان ازلی- ابدی بیر فیطرت‌دن عیبارتدیر. مودئرن دونیادا معّین بیر چاغا و یئره گؤره شخصیتلرین بیر جنبه‌سینی ( ایچینده کی موختلیف من- لر آراسیندا بیریسینی ) سئچمکله باشقالاردان فرقلنن کاراکتئر، مودئرنیته نین واردیغی اؤزللیک‌دیر. کیلاسیک ادبیاتدا کارکاتئر یوخ تیپ واردیر.  هر نه‌یین ایده آل اؤرنه‌یینی منیمسه‌ین کیلاسیزمده‌کی قهرمان هامی اولابیلر و اوزلشدیی اولای ایسه هامینین باشینا گله بیلر. گونوموزده کیلاسیک ادبیاتین اورتایا قویدوغو تیپ ( یئردن و چاغدان موستقیل اولاراق ایچینده کی قووه‌نی – بالفعل اؤزللیکلری- گئرچکلشدیرمکله هامی اینسانلاردا اورتاق اولان بیر طبیعته مالیک قهرمان) سؤز قونوسو دئییلدیر. چاغداش ادبیاتدا کیلاسیزمده‌کی تیپین یئرینی آلان کاراکتئر، رومانتیزمله باشلانان فردچیلیک و اوندان داها گئنیش ساحه ده کیلاسیزمین ایناندیغی موطلقچیلیق یئرینه گؤره چیلیک ( نیسبیتگرائی) دوشونجه سینین تؤره‌تدییی دیر. اوسته لیک دئییه‌بیلریبک « کیلاسیزم مودئرن صنعته گؤره،  یئر و چاغا باغلی جزئیاتا اعتیناسیز اولاراق، یئرسیز و چاغسیز بیر صنعتسل( هنری) قورغونو [5]( طرح) اورتایا قویور. بئله بیر قورغو رومانتیزمه گؤره صنعتکارین سوبژئکتیو ( ذهنی) آزادلیغینی، اوبژئکتیو ( نسنل) و قایدالی- قانونلو بیر ائستاتیک سیستئمینه مالیک اولدوغو سببی ایله سون درجه سیخیشدیریر. ان سونو، باروک- ون ایفراطینا گؤره ده کیلاسیک صنعت تعادول، تناسوب و دویغولار ایله تخییولا غلبه چالیب کونترول ائتمه نی سرگیله ییر. ( توماس پاول:384:1383)

کیلاسیزم آخیمینین اون سککیزینجی عصیردن سوسماغا باشلادیغی، هئچ حالدا بو آخیمین اؤلدویو دئمک دئییلدیر. گونوموزده اؤزللیکله آذربایجان کیمی اؤلکه‌لرده کیلاسیزمه داها جانلی ماراقلار بسله میش یازارلارین سایی آز دئییلدیر. ییرمینجی عصیرده دراما ( نوماییش )، اؤیکو ( داستان- فیکشئن) و شئعیر ژانرلاریندا کیلاسیک قونولارا گئنیش موراجیعت اولموشدور؛ اؤزللیکله فیرانسادا، سارتر، کوکتو، گیرودوکس و آنولیک-ین یارادیجیقلاریندا.  پوست مودئرن آخیمی ایسه عئینی بیر اثرده موختلیف سؤیلملرین ( گفتمان ) ترکیبینه ماراقلاندیغیندا، کیلاسیک سؤیلملردن و سؤیله ییشی مئتوددان داها چوخ فایدالانیر. نئجه‌کی چاغداش فیرانسادا ژان ژئنه کیلاسیک سؤیله‌ییشله ( یعنی فاخیر بیر ادبی لحن ایله) پوست مودئرن آدلانان بیلن اؤنجول نوماییشنامه‌لر یازمیشدیر. داها دوغروسو کیلاسیزمه قارشی چیخان مودئرنیزم، اؤز یئرینی پوست مودئرنیزمه وئردیکده، کیلاسیزمین مودئرنیزم طرفیندن معروض قالدیغی سیخیتیلار بیر آز یونگوللشمیشدیر. بو ایسه کیلاسیزمه بوتونلوکله موراجیعت آنلامیندا دئییل‌دیر. بلکه اونون اؤزللیکلریندن فایدالانماقلا بیرلیکده چاغداش دوشونجه ایچینده اریدیب اونا خور و پاسیو اخیم کیمی باخماماق دئمکدیر.

آذربایجان ادبیاتیندا بیر آنلامدا  نئوکیلاسیزم دئیه بیله‌جه‌ییمیز بیر بؤیوک ماراق و یازی اوسلوبو، جانلی- جانلی مودئرن آخیملارین یانیندا یاشاماقدادیر. بو ماراق اؤزللیکله ایراندا باش وئرن ایسلامی دئوریمدن سونرا بللی بیر ندنلردن آسیلی داها آرتمیش‌دیر. چاغداش آذربایجان جومهوریتینده ایسه کیلاسیزمین یاشادیغی فرقلی ندنلر اوزره گؤرونور. بو قونویا د ا موکمّل موراجیعت ائده جه ییک.

 

کیلاسیزمین کؤکو اسکی یوناندادیر. یونان ادبیاتی عمومیتله افلاطون ایله ارسطونون تئوریلرینه سؤیکه نیر. بئله لیکله اسکی یونانین فلسفه وی- ادبی تمل داشینی قویان افلاطون ایله ارسطو-نون یاشادیغی چاغ ایله ادبیاتا داییر اورتایا قویدوقلاری تئوریلر باره سینده بیلگیرلر وئرمک لازیمدیر.

 

 


[1] . imitation./mimesis

[2] . representation

[3] دویغولار واسیطه سییله آلقیلانانبیلن( درک اولونا بیلن) هر شئی .

[4] act. اساسن ارسطو تئراژئدی ژانریندا یانسیلانی، اینسان ائیلمینه ( عملینه) حصر ائدیر.

[5] طرح بیر اثرین عیلّت- معلول سیستئمی اساسیندا دوزنلنمیش ناغیلی دئمکدیر. اثرین اساس دوشونجه‌سی.

 

+ نوشته شده در یکشنبه هفدهم دی 1391 1:2 توسط بولود مورادی |


باتی ادبی آخیملاری و آذربایجان ادبیاتی

 

1. کیلاسیزم

 بیرینجی حیصّه

ایشاره: بیر کیچیک کیتابجا اولان بو اوزون مقاله نین یازیلیشینی باشلادیغیم اعتیبارن بیر ایله یاخین اولار. حیات غوغاسی موکمملشدیرمه ایذنی وئرمه دی. اومورام حاضیرلانمیش حیصه لرینین یوکله دییمده موکمملشدیریب ایشلکلی حالدا گونوموزده یازیلان نئوکیلاسیزم آخیمینی ( ایستر غزل- گرایلی فیلان اولسون ایسترسه د عئینی دوشونجه ده آنجاق عمودی یازیلان سربست اولسون) دیقت مرکزینه چئویرمک ایسته میشم. بوتون سایین اوخوجولاردان اؤنری، تنقید و هر باخیمدان مولاحیظه لرینی اسیرگه مه مک ایسته ییرم.

گیریش:


« کیلاسیک » و « کیلاسیزم » قاورامی ( مفهوم) ، ایشلندیی یئرلره گؤره موختلیف آنلاملار ایفاده ائدیر. کیلاسیزم  سؤزو، کیلاسیک اولماغی هدف توتموش بللی بیر ادبی آخیم دئمکدیر. کیلاسیک سؤزو ادبیات سؤیلمینده ( گفتمان ) صیفت اولاراق بیر آنلامدا باتی اؤلکه‌لرینده بلیرلی باشلانقیج و بیتیش تاریخی اولان کیلاسیزم  آخیمینین فلسفی- تاریخی و ائستاتیک زَمینیندن جوشموش، او آخیمین قوراللارینا ( قاعیده) اساسلاناراق یازیلمیش ادبی اثر دئمکدیر. باشقا آنلامدا ایسه سونرالار ایشارت ائده جه ییمیز کیمی تاریخ اؤته سی ( فراتاریخی) و کیلاسیزم آخیمیندان موستقیل اولان آنلاملاری داشیماقدادیر.

  کیلاسیک تئرمینی ایلک دؤنه اولاراق،  ایکینجی عصیرده یاشامیش آدلیم پییئس یازاری  آئولیوس گلیوس - ون  نوکتئس آتیکا آدلی بیر کیتابیندا گئتمیشدیر. یونان ایله رومادا سیاسی، ائکونومیک یا کولتورل باخیملاردان جامیعه نین ان اوستون صینیفی ( طبقه)  کیلاسیک شَهرداشلار  صیفتی ایله اؤوولور؛ باشقا صینیفلردن آییرد ائدیلیرمیش. بو اوزدن گلیوس بیر مئتافورا اولاراق؛ یاشادیغی عصیرده ان باجاریقلی تانینان شاعیرلره  کیلاسیک یازارلار[1] آدی وئرمیشدیر.

  کیلاسیس تئرمینی لاتینجه ده « صینیف، قوروپ، عئینی دوزَندن اولان بیر عونصور دئمکدیر. کیلاسیک سؤزو اعتیبارن ایسکندریه کیتابخاناسیندا چالیشان عالیملرین ادبی ژانرلارا، خطیبلره، پییئس، غزل و باشقا اوسلوبلارین یازارلارینا داییر ایشلتدیکلری کانونئس[2] سؤزجویونون قارشیلیغی( معادل) » حئسابلانابیلر. ( سئکئرتان، دومینیک:13:1375)  کانون یا " کانونئس تئرمینی، ایلک چاغلاردا اینجیل کیمی قوتسال ( مقدّس) کیتابلارا داییر ایشلندیینه باخمایاراق گئتدیکجه اؤز نؤوعوندا ان اعلا، اؤرنک، باشقالار طرفیندن تقلید اولونما سوییه سینه چاتمیش، گلنکسل ( سنّتی ) و هر چئشید اوستون اثر یا یازارین صیفتی کیمی گؤزه آلیندی. بئله لیکله کیلاسیک صیفتینین –  تاریخ اؤته سی کانتئکستینده ده اولاراق-  قازانان اثر یا یازار و عمومیتله هر بیر شئی، کانون تئرمینینین ده میصداقی دیر. بو قونویا ( مؤوضوع) سونرالار گئری دؤنه‌جه‌ییمیزه رغمن، هله لیک دئمه لییک اؤرنک اوچون «  شهریار » -ین حئیدربابا پوئماسی اؤز ژانریندا بیر کانون یارادیجیلیق و بونونلا بئله او ژانردا کیلاسیک بیر اثردیر.

« کیلاسیک تئرمینی – ایستر تاریخی آنلامیندا اولسون ایسترسه ده تاریخ اؤته سی آنلامیندا-  بیر- بیرینه قارشی اولابیلن بیر سیرا آنلاملاری داشیماقدادیر. آنجاق " چوخلوجا: ( آ ) اؤن صینیفدن اولان یا یئتکین و اوتوریته مالیکی؛ ( ب ) یونان یا روما ادبیاتینا باغلی. و ( ج ) بیرینجی صینیفدن حئسابلانان، عمومیّتله داها یوخاری ده‌یر سوییه سینده اولدوغو قبول اولونموش بیر یازار یا بیر اثر...

سون زامانلاردا « داها یاخشی » ؛ اؤنده اولماغا ان اعلا یئتکینلیک ایستانداردی، کیلاسیک سؤزونوندن آنلانیلان دولاییلی (ضیمنی) آنلاملاردیر. بو تئرمین ادبیات باره سینده ایشلنیلدینده اثرده بئله بیر نئجه لیکلرین وار اولدوغونا ایشارت ائدیر: قایدا و دوزن ( نظم ) ، هارمونی، بوتونلوک ( اینسیجاملی، یکدستی )، دَنگه ( تعادول ) ، دیسیپلین.... قیساجا، [ کیلاسیک متنده] اثرین قورولوشونا ضربه وورمادان هئچ بیر عونصور اسکیلیب آرتیلمازدیر. ».j.a. cuddon:1999:138- 139) )

آلتینجی عصیرده کیلاسیک تئرمینی درس اوخوما یئری ( کیلاس )، اوخولا ( مکتب ) گئدن اوشاق، اورتاچاغدا ( قرون وسطی ) ایسه ائییتیم ( تعلیم ) ، اخلاق، او دؤنملرده راییج ائستاتیکا و بو کیمی اؤلچولر باخیمیندان تدریس اولونما سوییه سینه چاتمیش اثر یا دا عئینی اؤلچولر آچیسیندان ( زاویه) اوستون تانینان یازارا ایشارت ائدیرمیش. اورتا چاغین سونلاریندا دا  کیلاسیک ( و یا نئوکیلاسیک) آدی، فیرانسانین باشدا اولماغی ایله بیرلیکده، باتی اؤلکه لرینده بیر گئنل ( عمومی ) حرکت کیمی اسکی یونان و روما ادبیاتینین تمل اؤزللیکلرینی یانسیتما قرارینا گلمیش ادبی توپلومون اوزرینه چالیشدیغی آخینا ( جریان) وئریلمیشدیر.

کیلاسیک و کیلاسیزمین عادی حیاتدا هابئله ادبیات ساحه سینده ایفاده ائتدیی موختلیف آنلاملارینی تاریخه باغلی و یا تاریخدن اؤته دوروملارینا گؤره ایکی یئره بؤله بیله ریک: تاریخه باغلاندیغی  حالدا،

   1. ساده جه اسکی یونان و او اؤلکه نین ادبی- فلسفی یؤنتمینین ( سیستئم- اوصول) داوامچیسی اولان روما نین ادبیاتی: اعتیبارن اسکی یونانین ادبیات و دوشونجه یؤنونلریندن سون درجه چیچکلنمیش آلتین چاغی ( عصر طلائی) بئش یوز ایل میلاددان اؤنجه‌یه عاییدیر. بو دؤنمده تانینمیش سوفیستلردن علاوه سوقراط، افلاطون و ارسطو کیمی ائتکیلی دوشونجه آداملاری یئتیشمیشدیر. فلسفه سؤیلمی ( دیسکورس- گفتمان ) ده عئینی واختدا فورمالاشیب بیر بللی گَلَنک کیمی اورتایا چیخمیش‌دیر. بو دؤنم دونیامیزین چاغداش دوشونجه لرله اویغون فلسفی یؤنتمین باشلانقیجی کیمی قئیده آلینابیلر. ادبیات ساحه سینده ایسه شاعیرلر- داها دوغروس پییئس یازالاری- داها اؤنجه‌کی چاغلاردا یاشامیش؛ پارلاق اثرلرین یاراتمیش اولان هومئر- ی ایزله یرک یوکسک اثرلر یاراتماغا باشلامیش‌دیر‌لار. بو اؤزگو( منحصر به فرد) و تکرارسیز دؤنم اسکی یونان-ین ادبی- فلسفه وی گؤروشلریندن آنلادیغیمیز گئنل بیچیمین باشلانقیج واختی کیمی گؤزه آلینماقدادیر.

اعتیبارن میلاددان ایکی عصیر سونرا روما ائمپئراطورلوغو یونانا غلبه چالمیش‌دیر. رومالی یازارلار او اؤلکه‌نین زنگین بیر ادبی- فلسفه‌وی گلنه‌یه صاحیب اولمادیغیندان اؤترو یونانین ادبی گؤروشلرینی تمامیله قبول ائدیر؛ تکرارلاماغا باشلامیش‌دیرلار. بو اوزدن روما تاریخینده اؤزللیکله ده " سئزار  " ایله " آنقینوس" دؤنمینده ( اعتیبارن یوز ایل میلاددان اؤنجه و یوز ایل میلاددان سونرا ) لاتینجه ادبیات داها اوغورلو طالئعلر یاشامیشدیر. یونان ادبیاتینین داوامی اولان روما حؤکومتی 395-جی ایلده داغیلیب ایکییه بؤلونموشدور. بش یوز ایل میلاددان اؤنجه و دؤرد یوز ایل اوندان سونراکی تاریخلری کیلاسیزمین باشلانیش و بیتیش تاریخی کیمی گؤزه آلینیرسا بو آخیمین مین ایله یاخین بیر زامان ایچینده یاشادیغینی سؤیله یه بیله ریک. افلاطون و ارسطونون گؤروشلرینی ایزله‌دییمیزده اسکی یونانین ادبی دوشونجه‌سینده داها اطرافلی شکیلده موراجیعت ائده‌جه‌ییک.

.

اسکی یونانین دوشونسل یؤنتمینین پارلاق اولدوزلاری: تئراژئدی ژانریندا: آئیسخولیئوس؛ سوفوکلئس؛ ائریپیدیئس. کومئدیادا: آریستوفانئس؛ مئناندروس. لیریکا ( سئوگیسل- قهرمانلیقلا قاتیلمیش هَیجانلی ژانر) دا: سافو؛ تئوکریتوس؛ پینداروس. رَوایی دئدیکتیو  شئعیرده ( گئنل اولاراق اولایسال- حادثهای- ؛ گونوموزده پولیسی روایتلر بو اسکی ژانرین چوخونلوق قازانمیش چاغداش اؤرنهییدیر) هئزیئودوسفابولا ( چوخونلوقلا منظوم، اخلاقسال اوخونوشلو، آلئقوریک- تمثییلی- روایت) ژانریندا: آئیسوپوس. خیطابه ده: دئموستئنئس. تاریخده: هئرودوتوس؛ گئزئنوفئن. فلسفه ده ایسه سوقراط( سوکراتئس)؛ افلاطون؛ ارسطو( آریستوتئلئس).

روما دؤنمینین  اولدوزلاری: تئراژئدیده: ائنیئوس. کومئدیادا: تئرئنتیئوس. پلاتوتوس. شئعیرده: هوراتلوس؛ اوویدیئوس؛ وئرژیلیوس ( ویرژیل) . خیطابه ده: سیسئرو؛ تاریخده: تاکیتوس. فلسفه ده ایسه سئنئکا.

 

 2- اسکی یوناندان باشلاییب باتی اؤلکه لرینده اون سککیزینجی عصیره کیمی داوام ائدن ادبی آخیم. کیلاسیزم آخیمی بو آنلامدا ایکی مین یوز ایل یاشامیش اولور. باتی اؤلکه لرینده یونان و روما ادبیاتینا موراجیعت ائدیب اون سککیزینجی عصیرین یاریلارینا قدر یازیلان ادبیات؛ تدقیقاتین داها راحاتلیغی اوچون چئشیدلی دؤنملره بؤلونموشدور. روما ائمپئراطورلوغو داغیلدیقدان سونرا بیزانس ایله ایتالیان دؤولتلرینه بؤلونموشدور. ایتالیان یا باتی روما ( روم غربی) 476-جی میلادی ایلده آوروپا کؤکنلی بَربَرلر واسیطه سییله داغیلمیشدیر. 1453-جی ایلده ایسه دوغو روما ( روم شرقی) یا بیزانس دؤولتی عوثمانلی تورکلر آراجیلیغی ( واسطه) ایله داغیلیب محو اولموشدور. باتی رومانین داغیلدیغیندان باشلاییب دوغو رومانین اورتادان چیخدیغینا قدر سورن عصیرلره " اورتاچاغ " ( قرون وسطی) آدی وئریلمیشدیر. بو چاغلار کیلیسا سولطه سی ایله خیریستانلیق دؤنمی دئیه مسیحیّت دینینین سولطه‌سییله تانینیر.

 اورتا چاغی ادبی- فلسفه‌وی اؤزللیکلرینه اساسن نئچه حیصّه‌یه بؤله‌بیله‌ریک: بیرینجی دؤنمی بئشینجی عصیردن اون اوچونجو  عصیره کیمیدیر. بو زامانلاردا باتی اؤلکه لری لاتینجه‌یه یازمیش اسکی یونان و روما ادبیاتی ایله فلسفه‌وی دوشونجه لرینی مسیحیّتله ترکیب ائدیب یاشاتمیشدیر. لاتین دیلی بیلیم و رسمی ادبیات دیلی کیمی گؤزه آلینمیشدیر بو عصیرلرده. اون ایکینجی و اون اوچونجو عصیرده باتی افلاطون ایله ارسطونون فلسفه سینی داها دَریندن تانیماغا چالیشیب یاواش- یاواش ادبیات دونیاسیندا اونلارین گؤروشلری اساسیندا سَرت بیر ائستاتیک قانونلار ( کیلاسیزمین قوراللاری اولاراق) سیرالامیشدیر. دئمه لییک باتی اؤلکه لری روماداکی راییج گؤروشلری لاتینجه‌نین آراجیلیغی ایله یانسیلادیغیندا، ذاتن اسکی یونانین گؤروشلرینی تقلید ائتمکده‌یمیش. چونکو روما، یونان گؤروشلرینه سؤیکه نیلیرمیش. آنجاق ارسطو و افلاطونون تئوریلرینی واسیطه‌سیزجه اونلاارین کیتابلارینین یازیلدیغی یونان دیلی ایله تانییدیغی داها چوخ سونرالارا قاییدیر. بو تانیشمانین لاپ قیزغین چاغی دوغو روما ائمپراطورلوغونون داغیلیدیغیندا ( یعنی اون بئشینجی عصیرده ) قاچقین دوشَنلرین اؤزلرییله باتی اؤلکه‌لرینی گتیردیکلری یونان گؤروشلرینی ایچرله ین کیتابلارلا اولموشدور. ایلک تانیشمالار ایسه ارسطو و افلاطونون یازیلارینین عربجه ترجومه‌لرییله باش توتموشدور!

اعتیبارن اون ایکینجی و اوچوجونجو عصیرلر یئنی دوغوش ( رنسانس) ؛ اومانیزم ( انسانچیلیق و داها دقیق دئسک اینسان- تانریچیلیق) و رئفورم ( ایصلاحات) دئییلن یئنی دؤنمین باشلانقیجی‌دیر. اومانیزم رئنوسانسا رئنوسانس ایسه دینی- کولتورل و سیاسی رئفورمالارا سبب چیخمیشدیر ( بو آخیملارین باشلانیش تاریخی اوزرینده چئشیدلی قناعتلره باخمایاراق داها یایغین تاریخلرینی گؤزه آلدیغیمیزی خاطیرلاتمالییق) . یئنی دوغوش و رئفورمون ایلک گؤسترگه‌لریندن بیری یازارلارین یاواش- یاواش لاتینجه‌نی بوراخیب اؤز آنا دیللرینه ( یاشادیقلاری اؤلکه‌لرین میللی دیللرینه) یازماغا باشلادیقلاری‌دیر. لاتین دیلی باتی اؤلکه‌لرینده اوزون زامانلاردان بَری بیلیم و ادبیات دیلی اولموشدور. بو اعتیبارلا لاتینجه‌نین باتی‌داکی اؤزگون دورومو، اورتادوغودا عربجه‌نین اسکی زامانلاردا بیلیم و یازی- پوزو دیلی اولدغونا بنزه‌ییر. اوچ عصیر ایسلامی قبول ائتدیکدن سونرا ایراندا صفاریلر ایله سامانلیلار حؤکومتی طرفیندن ناسیونالیزم دویوغلارین بویا باشا چاتدیغی سونوجوندا فارسجایا یازماق دستکلنمیش‌؛ تورک سویلو حؤکومتلرله داوام ائتدیریلمیش‌دیر. آذربایجانیمیزدا تورکجه‌یه یازماق داها چوخ سونرالار و باتی اؤلکه‌لرینده اولدوغو کیمی تورکویه دؤنوک ( آشیری سوییه‌ده اولمازسا دا ) ناسیونالیزم دویغولارینین باش قالدیرماسی‌ایله باشلانمیش‌دیر. بو قونویا ایسه سونرالار تکرار موراجیعت ائده‌جه ییک.

" روما حؤکومتینین ضعیفله‌ییب داغیلیشا یؤنلنمه‌سی؛ ناسیونالیزم دوشونجه لرین چیخیشی، اورتاق و میللی گلنکلر ایله ایستکلرین دیقت مرکزینده اوتوردوغو ایله بیرلیکده باشقا ائللره گؤره اؤزگه لیک گتیرن دویغولارین دویولماغا باشلانیلدیغی یاواش- یاواش لاتینجه‌نی یازی- پوزو صحنه‌سیندن ائشییه توللاییب یئرلی دیللری آلتئرناتیو قویموشدور. ( ثروت، منصور:1385: 25) آوروپادا لاتینجه‌نی بوراخما گئدیشی اینگیلیس دیللی اؤلکه‌لردن باشلانمیش‌دیر. بو ادبی دئوریم ایسه بیریوللوق یوخ؛ بلکه بئش عصیر ایچینده ایلرله‌میش؛ اون اوچوجونجو عصیردن اون آلتینجی عصیره قدر داها سورعت قازانمیش‌دیر.

 

اورتا چاغین ایکینجی بؤلومو اون اوچونجو عصیرین سونلاریندان اون سککیزینجی عصیره قدر داوام ائدن دؤنمدیر. بو زاماندا باتی یازارلاری اسکی یونان و روما ادبیاتینا اؤرنکلنمیش میللی دیللرینی یازی- پوزو دیلی کیمی دستکله‌یرک اومانیزمین اؤنده گئتمه سییله بیرلیکده کیلاسیزم دئیه بللی- باشلی بیر ادبی آخیمین گئدیشینی گئرچکلندیرمیشدیر. کیلاسیزمین چیخیشینی اون آلتینجی عصیردن بویانا یاواش- یاواش بوتون اؤلکه‌لرده ایزله‌یه‌بیلریک. اسکی یونان ایله روما یازارلاریندان سونراکی مشهور یازارلاردان بونلاری قئید ائده‌بیلریک: فیرانسادا: کورنی، راسین، مولیئر، بویله، لافونتئن. اینگیلیتره ده: بئن جانسون، درایدئن، الکساندئر پوپ، سویفیت، آدیسون، دوقتور جانسون. آلمانیادا: وینکلمن، لئسینگ، گوته، شیلئر، هولدئرلین. ایتالیاندا: آلفیری، قولدونی و س.

 

3- ان سون باخیش ایسه کیلاسیزم آدینی بیر ادبی آخیم کیمی ساده جه اسکی یونان و روما ادبیاتینا وئرمکله او ادبیاتین تئوریک گؤروشلرینی یانسیلایان، اون یئددینجی- اون سککیزینجی عصیرلرده داها قاباریق؛ داها قانونلو بیچیمده و بیرلشمیش حالدا باتی اؤلکه لرینده یازیلان ادبیاتی دا "نئو" سؤزونون اکلنمه سیله کیلاسیزم یوخ؛ نئوکیلاسیزم آدینا مالیک ائدیر. اؤزللیکله اینگیلیس دیللی قایناقلاردا اون یئددینجی و اون سککیزینجی ادبیات نئوکیلاسیک آدینی قازانمیش؛ بو تاریخلردن اؤنجه کی ادبیات ایسه ساده‌جه کیلاسیک ادبیات آدی ایله تانینماقدادیر. بدیعی دوشونجه‌لر باخیمیندان بو عصیرلرده یازیلان ادبیاتین اسکی یونان ادبیاتینداکی راییج تئوریلردن فرق ائدیلمزلیینی وورغولامیشیق. داها دوغروسو باتینین چئشیدلی تاریخی دؤنملرینده ادبیات تنقیدینه داییر دوشوننلر (هوراس؛ لونقینوس؛ فیلیپ سیدنی کیمیلردن توت الکساندر پوپ یا دئرایدئن کیمیلره قدر ) عمومیتله افلاطون ایله ارسطونون تئوریلرینی ان گرگین بیچیمده قبول ائدیب تکرالامیش؛ ساده جه آیرینتیلار ( فرعیات ) سوییه سینده بیر شئیلر آرتیب - اسکیتمیشدیرلر. آنجاق  باروک و داها بللی بیچمده اون سککیزینجی عصیردن بویانا باش قالدیران رومانتیزم کیمی آخیملارین واراولوشو ( وجودو ) ، او تاریخدن بویانا ادبیاتچیلارین ارسطو و افلاطوندان یاواش- یاواش قوپوب یئنی ادبی آنلاییشلارا زمین حاضیرلادیقلارینی گؤستریر. نئجه‌کی دئکارت-ین ائستاتیکا سیستئمی ارسطونون ائستاتیکاسیندان فرقلی بیر سیستئمدیر. بو قونویا ائستاتیکا بؤلومونده موکملل شکیلده موراجیعت ائده‌جه‌ییک.

 

4- اؤلکه لرین اسکی ادبیاتی. کیلاسیک ادبیاتین تاریخه باغلی آنلامینین بیریسی‌ ایسه اؤلکه‌لرین ایضاحلادیغیمیز اسکی یونان ایله روما و یا فیرانسادان باشلانان بللی آخیما قاتیلدیقلاری یا قاتیلمادیقلاری سؤز قونوسو اولمادان یاراتدیقلاری اسکی ادبیات دئمکدیر. بو اعتیبارلا دهده قورقود کیتابی، فیضولی، نسیمی، موللا پناه واقیف و ساییره اسکی یازارلاریمیز کیلاسیک‌دیرلر. بورادا گؤزدن قاچیریلان بیر اینجه نؤقطه‌یه توخونمامیز گره‌کیر: « اسکی » دئیییلن سؤزجوک، دقیقن نه زمان‌دیر؟ نئچه یوز ایللر گونوموزدن اؤنجه؟ نئجه فیضولی ده کیلاسیک حئسابلانابیلر ، علی آغا واحید ده؟ بو قونویا دیقت ائتدییمییزه اورتادا زامان یوخ، اوسلوبون اؤلچو اولدوغونو گؤروروک. نئجه‌کی اؤلدویوندن چوخ زامان کئچمه‌ین شهریاری دا بو سببله کیلاسیک حئسابلاییریق. بو یاغلامدا ( کانتئکست- آنلام اورتامی) کیلاسیک دئدیییمیز قونو، چاغداش ویا مودئرن دئییلن اوسلوبون قارشیسیندا گئدیر. بو اورتامدا یئنیلیک‌ احتیراسینین باش توتماسیندان اؤنجه‌کی اوسلوبلارا یازیلان ادبیات کیلاسیک دئمک‌دیر.

یوخاریداکی بحثدن علاوه، کیلاسیزم  یا نئوکیلاسیزم دئییلن باتی کؤکنلی لیتئراتور[3]  و داها دوغروسو اسکی یونان گؤروشلرینه دایانان کیلاسیزمین ادبی- دوشونسل سیستئمی، غزل- مرکزلی ادبیاتیمیزلا تمامیله اوست- اوسته دوشمه‌دیسه ده، اوزان- آشیق ادبیاتیمیزلا اعتبارن اوست- اوسته دوشور. حالبوکی اسکی یونان ایله روما ادبی گؤروشلرینی فولکلور یا اوزان- آشیق باغلامیندا گئدن تورک ادبیاتچیلار طرفیندن دستکلنمیش اولدوغونا داییر بیر فاکت یوخدور. داها دوغروسو اسکی دونیانین یئرلی اورتامینین ایجاب ائتدیی ادبیات، اسکی یوناندا اولسون ایسترسه ده آذربایجانیمیزدا اولسون، یوخاری درجه‌ده عئینی‌دیر. بو ایسه ادبیاتلا عئینی حیاتین آراسینداکی باغلانتی‌لارا ( ایرتیباط) باغلی‌دیر. گونوموزده یازیلان ادبیات ایله عئینی حیاتین اورتامینا باخدیقدا بو باغلانتینین کسینلیی، نئجه‌لیی و یا اوست- اوسته دوشدویو اوزرینده سونسوز دارتیشمالارا راستلاییریق. آنجاق بو مودئرنیزمین دیل و ادبیاتدان آنلادیغی ایله شاعیرلرین فردچیلیی ( ایندیویجوالیزم- فردیتگرایی) و بو کیمی اؤلچولرجه مودئرن اؤنجه‌سی چاغلاردا دستکلنمیش گؤروشلرین فرقینه ده باغلیدیر. کیلاسیزمین ادبیاتلا عئینی حیاتین آراسینداکی باغلاما داییر نئجه دوشوندویونه اؤزله‌نیلمیش بؤلومده بو قونویا تکرار گئری دؤنه‌جه‌ییک.

 

کیلاسیک تئرمینی تاریخه باغلانمادیغی حالدا ایسه بو آنلاملاری ایچرله‌مکده‌دیر (احتیوا ائتمکده‌دیر) ؛

 

1- هانسیسا اوسلوب و یا یاشانیلان چاغا باخمایاراق؛ یازدیغی ژانردا ان موکملل و باجاریقلی یارادیجیلیقلار یا اوستون شاعیرلر. همین موکممکللیک و باجاریق اوچون ده باشقالار طرفیندن یانسیلانماغا لاییق گؤرونوب تقلید اولونان هر چئشید اثر یا یازار. ( بو اعتیبارلا دهده قورقود بویلاری اوسطوره‌ ژانریندا، چاغداش شاعیر شهریار و اونون حئیدربابا پوئماسی هابلئله موللا محمد خالخاللی ایله ثعلبیه اثری، گئرامئر ساحه‌سینده زهتابینین سس- صرف کیتابی ایله تاریخ بؤلومونده ایران تورکلرینین تاریخی کیتابی، درگی ساحه‌سینده وارلیق، چاغداش ایدئولوژیک شئعیرده ناظیم حیکمت، یا دا فارس ادبیاتیندا پوست مودئرن رومان ساحه‌سینده براهنی‌نین آزاده خانم و نویسنده اش ( چاپ دوم) کیتابی، سیاسی ائکونومیک بؤلومونده مارکس‌ین کاپیتال‌ی کیلاسیکدیرلر. تاسسوفلرله آذربایجانیمیزدا کیلاسیکلیین بو آنلامینداکی اؤرنه‌یینه سؤز قونوسو اولابیلن اثر یا یازار اولدوقجا آزدیر. بوگونکو ادبیاتیمیزین یوخسوللوغونون بیر ثوبت دلیلی ایسه بودور. اؤنجه‌لر کانون یا کانونئس ترمینی باره‌سینده دئدییمیز کیمی، باشقالارین طرفیندن تقلید اولونما سوییه‌سینه چاتان و یا اؤز نؤوعوندا، یازیلدیغی دیله گؤره ان اعلا و موکممل تانینان یارادیجیلیق ایله یازار، کیلاسیکلیین تاریخ اؤته‌سی آنلامینین قونوسودورلار.

 

2- ادبیاتدان باشقا یئرلرده ایسه هر شئیین ان اوستون اؤرنهیی تانینان؛ اورجینالی؛ فاخیری یا سئچکینی کیلاسیک آدی قازانماقدادیر. ( بئنز ماشینی؛ فینلاند فابریکالاریندان چیخان اورجینال نوکیا موبایلی یا کوت- شالوار گئییمی بو آنلامدا کیلاسیکدیرلر! )



[1]  . Scriptories classici

[2] .Canon-canones

[3] . literature. آتلامجا ادبیات دئمکدیر. آنجاق سؤز ائتدییمیز باغلامدا پئرفئسیونال ایشلک ( کاربرد) هر هانسی بیلیم و یا سبکده یازیلمیش اثرلرین بوتونو، یازی سیستئمی. اؤرنک: کومونیزم گؤروشونه- و یا هر هانسی گؤروشه- سؤیکه‌نن سوسیولوژیک مقاله‌لرین لیتئراتورو، فیلان پئرئزدئنتین دانیشیق لیتئراتورو...

+ نوشته شده در پنجشنبه چهاردهم دی 1391 16:21 توسط بولود مورادی |



سئوگیلی قارداشیم، ده‌یرلی شاعیریمیز ارسطو مجرد- ین سئویملی آناسینین دونیا ده‌ییشدیینی تسلیت دئییب باش ساغلیغی دیله‌ییرم.


او آناسینی چوخ سئویرمیش. فلورا- نین آنا حاققیندا بیر ماهنسینی دینله دییمیزده بونو آنلادیم. 

 بیلمیرم آنا- بالالیق محبّتی ندیر؛ نئجه دیر و دوست اؤلومو کیمی آغریدارمی یوخسا اوندان چوخ و یا آز؟ آنجاق بونو بیلیرم هر چئشید اؤلوم آغریدیجی دیر؛ قارادیر؛ آجیدیر. آنا- بابا دادمادیمسا دا، ان آزی ایکی یول جان- جیییار دوست اؤلومو گؤرموشم. هر ایکسینین اؤلومونده یامان آغریدیم! هر ایکیسینی یامان سئوردیم. ایکی دؤنه یالقیزلیغین معناسینی یاخیندان دویدوم. اؤلومله ییخیلدیم دا. اومورام ارسطو مجرد حیاتین اؤلومله برابر آنلاملاشدیغینی دویاراق آرتیق آغریماسین. و بو اومونون نه قدر ایچی بوش اولدوغونو دا بیلیرم! آنجاق بئله بیر دوروملاردا کیمسه بیر ایش گلمز الیندن! ساده جه همین اومویا کیفایتلنمک اولار. دؤزوم دیله ییرم سنه ارسطو!



+ نوشته شده در شنبه نهم دی 1391 15:19 توسط بولود مورادی |


 

بو شهرده بولدوم بوغدا اللرینی

بو شهرده سئودیم بادام دیللرینی

 

 سنله اونوتدوم بوتون ازبرلریمی

سنین‌له قاپاتدیم عشق دفترلریمی

 

پئشمان دئییلم آمما جایدیم سؤزومدن

دوشمان دئییلم آمما دوشدون گؤزومدن

 

 بیر داها بو یوللاری عئینی هوسله یورورمویم؟

کیم بیلیر نه بلکه لیر؛ قالیرمی‌یام اؤلورمویم؟

 

نه معلوم، دونیا گؤزویله بیرداها گؤرورمویم؟...

« سئزن آکسو» 


 Gelsin Hayat Bildiği Gibi

 

....Işık da yaksan nafile, odan karanlık hep loş

Birer birer kayıp gider de her bir sevilen, yenisi gelmez, eline geçmez hele ki değeri hiç bilinmeyen, yürekte

varsa sevgiden de ötesi, sen ağlasan da boş, ışık da yaksan nafile, odan karanlık hep 

,loş, hayatın emri hep koş

bayağı bir bekledim boş, yaşantım sanki bir savaş ve hoş da bazen, ama ateş kesildiğinde ve de sular

durulduğunda, yoksa hep gülerdi insan, hep kalırdı masum, saygıda bir kusur 

,ettiğinde minnetin de değeri yok

kafalarda hesaplar yapılır ve mesafeler konur, fakat bu kalp unutmaz, unutamaz ki zaten, her kalp yıkılır ancak

yenisi bulunamaz bir mesken, her anım birini özler, rüyada yolunu gözlediğim, düşünceler ve benliğimle

canlanır tüm hatıralarım, bitince yalnızım, gözümü açtığımda kalmışım yanımda 

.... ailem ve bir de arkadaşlarım

,Gelsin hayat bildiği gibi gelsin

İşimiz bu yaşamak

,Unuttum bildiğimi doğarken

Umudum ölmeden hatırlamak

Şimdi boşuna bakma saate zaman geç oldu, dün annem elimi tutarken bugün 29 da doldu, vakit can almaz ancak

can yakar, fakat bir bekle bak, knock out olursan çok sakat, mücadeleyle geçen hayatta son round, kazanmak

herkes ister, ne istediğini bilmektir önemlisi var mı listen, hayallerin, hırsın, cesaretin, sabır selametimse

intikam felaketimdir, ne mektebimde vardı huzurum, ne vardı evde, çıkıp bir başıma ağlamaktı belki

caddelerde, hayallerin kurulduğu ve düşlerin yok olmadığı, bu gözlerinse dolduğu, zamanın donduğu bir

yerdeyim, düşünceler dumanlı dağlar aynı, gözse puslu, bir bakmışım mesafeler uzun ve tozlu, benimse yol

yürür gider bir seyyah olurum, ne paranın bir değeri vardır aslında, ne de şerefle

....onurun

Gelsin hayat bildiği gibi gelsin

İşimiz bu yaşamak

Unuttum bildiğimi doğarken

Umudum ölmeden

Hatırlamak

Ameleydim eskiden şafak sökerdi her gün işe giderken, cebimde yoktu bir kuruş ve üsküdarımın her bir yeri

yokuş, her gün yeni bir suç, ittiler fakat ben olmadım tuş, kanatlı doğmamış kuş, vakit hiç geçmemişti, ben hep

aynı yerde saydım, ekmekle vardı kavgam daha bir sertti günler, ve geçmişeydi saygım, gelecekti kaygım,

kelebekti kalbim, akar giderdim olsa bile bir derdim hep gülerdim, ve ağladığımı görebilen bir annem bir de

ben, inceden bir perde vardı gözlerimde, göz görür fakat dilim susardı, ayaklarım, elim, kolumda bağlı, hayat bu

dile kolay velakin her bir yerine ağrı, ve kimi zaman düşündüm, aslında hiç üşenmedim ben hep düşündüm

hayata karşı dört silahşör hep güler sanmıştım, bu öyle lanet olası toz bir pembe ki bir baktım her şey ciddi ve

....hemen uyandım

,Gelsin hayat bildiği gibi gelsin

İşimiz bu yaşamak

,Unuttum bildiğimi doğarken

Umudum ölmeden

Hatırlamak


 pr05pv0xh0nifljkkgp.jpgpr05pv0xh0nifljkkgp.jpgpr05pv0xh0nifljkkgp.jpgpr05pv0xh0nifljkkgp.jpg 

pr05pv0xh0nifljkkgp.jpg 

+ نوشته شده در پنجشنبه هفتم دی 1391 11:16 توسط بولود مورادی



باتمام وجود غمگینم..

مثل وقتی که دوست می‌میره...

" ش. ن"


تنهایم

به اضافه‌ی این ماده گربه که شعر هم می گوید

ضد حریقم

منهای روزهایی که زن بغل دستی مهربان می‌شود.

رفته ام از یاد

( به یادم بیا)

با آن روزها

که تا مهربان می‌شدیم لباسهای زیرمان مانند حادثه‌ای روی تختخواب می‌افتاد

انگشت آتش می‌گرفت از لمس نامت

لای رمانی در باد

در هیاهوی گلها و پرنده‌ها

آن‌جا که خانه بود

و ما به دنبالش سراسر لغتنامه‌ها را گشته بودیم.

 

صندلی چرخ‌دار خداوند را هم می‌آورند لب بالکن

می گوید: پیپت را بکش

و همچنانکه وانمود می کنی گوشت با من است؛ چرت بزن پیرمرد!

 

به اضافه‌ی این ماده گربه که شعر هم می گوید

ضد حریقم

منهای روزهایی که زن بغل دستی مهربان می‌شود

رفته ام از یاد

( به یادم بیا)

با آن روزها

که تا مهربان می‌شدیم لباسهای زیرمان مانند حادثه‌ای روی تختخواب می‌افتاد

انگشت آتش می‌گرفت از لمس نامت

لای رمانی در باد

در هیاهوی گلها و پرنده‌ها

آن‌جا که خانه بود

 و ما به دنبالش سراسر لغتنامه‌ها را گشته بودیم.

 

صندلی چرخ‌دار خداوند را هم می‌آورند لب بالکن

می گوید: پیپت را بکش

و همچنانکه وانمود می کنی گوشت با من است؛ چرت بزن پیرمرد!

 

 

 

 

یالقیزام

شئعیر ده سؤیله‌ین بو دیشی پیشییی علاوه ائدرسک

اودلانمازام

یانیمداکی قادینین مئهریبان اولدوغو چاغلاری چیخارساق

اونودولموشام

یادیما دوش

مئهریبان اولدوقجا آلت پالتارلاریمیز بیر اولای کیمی یاتاق اوستونه دوشدویو گونلرله

آدینین تماسیندان بارماق اودلاندیغی گونلرله

یئل ایچینده بیر روماندا

گوللرله قوشلارین باغیرتیسیندا

ائو دئییه او یئرده

آردینجا بوتون سؤزلوکلری آختاردیغیمیز ائو دئییه اورا.


اللّهین دا ویلچئرینی بالکونا گتیریرلر

دئییر: پیپینی چک،

منی دینله‌دیینی ده یانسییاراق، پینکله، قوجا!



+ نوشته شده در شنبه دوم دی 1391 12:52 توسط بولود مورادی |


DESIGN BY : NIGHT SILENCE X

:آدیم بولود

پاپاقلی قوپوزلو
.بیر پاپاقسیز قوپوزسوز اوزان



صفحه نخست
پست الکترونیک



نوشته های پیشین

تیر 1393

بهمن 1392
مهر 1392
شهریور 1392
مرداد 1392
تیر 1392
خرداد 1392
اردیبهشت 1392
فروردین 1392
اسفند 1391
بهمن 1391
دی 1391
آذر 1391
آبان 1391



پیوندها

اوچلوک
آلما یولو- سید حئیدر
ایشیق- ادبیات و اینجه صنعت
ائیواز طاها
ارسطو مجرد- یئنیلیک
ایین- رقیه کبیری
اؤزگور-الهه بدلزاده
آیدین آراز
آذیاز-محمود مهدوی
اولکر اوجقار
ائلناز ایسلاموند
شلاله جوانشیر
دوشون
قرنفیل- قادیر جعفری
سولماز محمدریضایی
شئعیر آکادئمیاسی
فرهاد کدخدایی
فرزاد لیسی
حسن اومود اوغلو- تورکولوژی
کولتاز
مسعود ایسلامی
یاساق-لیلا لطفی ماوی
دومان بختیاری
آنلام بیز
نادیر ازهری- تنقید
امین حبیبی
آتنا- فارسجا
آرزو- فارسجا
الهام میزبان- فارسجا
ناتور-فارسجا
مایا- فارسجا
دوشنبه
مهسا عبدالعلی زاده
خاطیره عبدالعلی زاده
داستانک
علی فروغی- فارسجا
تازه های ادبی
کندو
آدم برفی ها- فیلم
تمنا
یدالله رؤیایی
نایس پوئم
مجله ادبی پیاده رو
آزادلیق رادویوسو
میلاد بالیسینلی/ایدمان و ادبیات
سینا کمال
واخت اؤلدوروب سولنمک اوچون...
شعر معاصر
تاریخ ترکان
چیراق
آفاق
قالب های نایت اسکین


    تعداد بازديدها:

Design by : Night Skin